Logo mooiboxtel.nl
Preparateur Aart Walen. (Foto's: Sander van Kasteren)   | Fotonummer: c5b099
Preparateur Aart Walen. (Foto's: Sander van Kasteren) (Foto: Sander van Kasteren)
Human Interest

DMBK Zomerspecial 2019: Veertig vrijwilligers puzzelen bij Oertijdmuseum Boxtel Diplodocus 'Kirby' en nieuwe triceratopsschedel in elkaar

  Human Interest

Boxtel – Oertijdmuseum Boxtel wil de komende jaren fors doorgroeien van pakweg 75.000 bezoekers op jaarbasis nu naar 100.000. Dat het museum een hoop toeristen trekt vanwege de rijke collectie aan fossielen, replica's en andere geologische en paleontologische vondsten is bekend. Maar ook op wetenschappelijk gebied gebeurt er genoeg interessants in het Boxtelse museum. Zo puzzelen iedere week zo'n veertig vrijwilligers stukje voor stukje dino's in elkaar. Wij spraken conservator Jonathan Wallaard over het dino-onderzoek dat momenteel plaatsvindt in het Oertijdmuseum.

Direct bij binnenkomst in het Boxtelse museum is de sfeer enthousiast en uitgelaten. Even later blijkt waarom: er is kort geleden een grote schedel van een triceratops binnengekomen. De iconische driehoornige en naar schatting negen meter lange neushoornachtige dino is het meest recente fossiel dat het museum mag prepareren. En als even later conservator Jonathan Wallaard zich voorstelt blijkt de schedel bij lange na niet het enige internationaal interessante stuk in de collectie te zijn.

Pronkstuk
Het échte pronkstuk moet de dino 'Kirby' worden. Moet worden, want de dino ligt momenteel verspreid over honderden dozen en doosjes in het museumlab. Hoewel de naam anders doet vermoeden, is Kirby een bijna twintig meter lange diplodocus die al in de jaren 90 werd gevonden in de Amerikaanse staat Wyoming. Jarenlang lag het fossiel opgeborgen in het lab van het museum van vinder Jacob 'Kirby' Sieber in Zürich. Omdat daar echter al een nagenoeg compleet diplodocusskelet te bewonderen was, stuurde Sieber het naar het Boxtelse Oertijdmuseum. Het is niet moeilijk te raden waar de dino zijn naam aan dankt.

Hoewel het dier enorm groot was, valt dat niet te zeggen van zijn restanten, die in miljoenen 'puzzelstukjes' uiteen zijn gevallen. Sterker nog, Kirby bestaat niet eens uit de resten van één dinosaurus, maar uit de resten van drie diplodocussen van vergelijkbare grootte. "Kirby miste bepaalde delen die we met de resten van de twee andere dino's kunnen aanvullen", legt Wallaard, ooit zelf begonnen als bioloog, uit.

Dat de dino's allemaal op nagenoeg dezelfde plek werden gevonden is bijzonder. Waarschijnlijk zijn de dieren in een rivier terechtgekomen die zo'n 150 miljoen jaar geleden door de Amerikaanse staat stroomde. Een boomstam of rotsblok (geschat op 20 meter lengte en met een doorsnede van een meter) heeft de verschillende kadavers in Wyoming waarschijnlijk tegengehouden, waardoor de vindplaats van Kirby erg rijk is aan fossielen.

Kirby zelf is, door het combineren van drie skeletten, naar schatting voor ongeveer 70 procent compleet. Daarmee is het het grootste en een van de meest complete dinoskeletten die in Nederland te vinden zijn. In het lab wijst Wallaard op enkele teengewrichten van de dino. "De vingerkootjes en teenkootjes zijn meestal weg", vertelt hij. "En ook de voorpoten missen vaak. Op de een of andere manier waren die waarschijnlijk minder goed gehecht aan het skelet." Toch zijn de kootjes bij Kirby bewaard gebleven.

Race tegen de klok
Vanwege de compleetheid en de relatief goede staat van de botten is het zeer waarschijnlijk dat er wetenschappelijke ontdekkingen gedaan kunnen worden als de botten gereconstrueerd worden. Dat is nog lastiger dan het lijkt. De dino is namelijk door de tand des tijds uiteengevallen in tienduizenden stukjes. Wallaard vergelijkt het met een puzzel waarvan het voorbeeld mist. Hij legt uit dat bij het opgraven extra schade is ontstaan. "In Wyoming wordt het in de zomer rond de 40 graden Celsius en in de winter kan het 20 graden vriezen en liggen er meters sneeuw. Dat is niet zo fijn graven", grinnikt hij. "Je hebt dus effectief maar drie maanden om te graven."

Het is dus een race tegen de klok geweest om Kirby uit de grond te halen. Te meer omdat tijdens het opgraven de botten extra kwetsbaar zijn vanwege vocht dat in de oppervlakte trekt en bij bevriezing uitzet. "Dat drukt de botten kapot", schetst Wallaard een doemscenario. Om de fossielen enigszins te beschermen wordt bij de fragiele delen vaak het hele stuk grond dat er omheen zat ook mee afgegraven. En zo is het laatste deel van de 150 miljoen jaar durende geschiedenis van dino's als Kirby behoorlijk hectisch.

Tot overmaat van ramp moeten de toch al kwetsbare fossielen nog de halve wereld overgevlogen worden naar de onderzoekslabs waar de botten zorgvuldig worden bevrijd van hun laatste jasje van zand en stenen.

Vrijwillig puzzelen met Kirby
Met deze kennis in je achterhoofd begrijp je ook beter waarom Kirby in een vracht aan provisorisch afgedichte dozen zit. Eenmaal in Boxtel aangekomen kunnen wetenschappers hun vingers aflikken bij het bouwpakket. Toch zijn het niet alleen wetenschappers die in het Oertijdmuseum met de fossielen werken. Via een eigen opleiding zijn zo'n veertig enthousiaste vrijwilligers getraind in het schoonmaken en reconstrueren van het dinoskelet. Zij helpen mee met het immense karwei om het skelet van Kirby weer in volle glorie te herstellen.

Wallaard leidt de journalist van deze krant het lab in. Daar zit een zestal vrijwilligers al fanatiek te werken met aardappelschilmesjes, tandenborstels en tandartsgereedschap. En secondelijm. "Dat is ons belangrijkste hulpmiddel", vertelt een van hen. De conservator legt uit dat bij de reconstructie zelfs verschillende soorten secondelijm gebruikt worden: één dunne en een wat dikkere lijm. De dikke lijm werkt goed om oppervlakken te plakken, de dunnere variant trekt weer beter in poreuze delen om die zo te verstevigen. Een van de zes vrijwilligers relativeert het lijmwerk: "Weet je… Wat is één seconde nu op 150 miljoen jaar?" Er wordt ook voldoende gelachen, dat is wel duidelijk.

Vooraf schatte Wallaard in dat zo'n 10.000 uur aan werk nodig zou zijn om de puzzel te voltooien. En je zou kunnen zeggen dat het team op schema loopt, want de helft van dat aantal uren is al ruim bereikt. Toch is het team bij lange na niet halverwege. "De puzzel blijkt een stuk moeilijker te zijn dan we dachten", constateert de conservator droogjes. Geïnteresseerde 'puzzelaars' zijn daarom altijd welkom en kunnen zich in het museum melden.

Zware omstandigheden
Voor wetenschappelijke ontdekkingen aan de hand van Kirby's resten is het nu nog wat te vroeg. Daarvoor moeten eerst alle botten worden geprepareerd, zoals het schoonmaken officieel heet. Toch valt nu al meer te zeggen over de omstandigheden waarin 'onze' dino heeft geleefd. Die waren ruig, vertelt Wallaard terwijl hij een tand omhooghoudt. "Die is van een allosaurus. We vinden er veel. En er zitten ook tandafdrukken op de botten." Kirby was dus niet heer en meester op de steppe van Wyoming, maar had waarschijnlijk ook te maken met roofdieren, zoals de bijna twaalf meter lange allosaurus.

Het is misschien moeilijk voor te stellen als je de soms wel 20 centimeter dikke botten ziet, maar bij het prepareren bleek dat Kirby ook een of meerdere geheelde botbreuken had. De conservator bekijkt het positief: "Dat klinkt heel heftig, maar schijnbaar zijn de omstandigheden ook zo geweest dat die weer aan elkaar hebben kunnen groeien." Het dier heeft de botbreuken dus overleefd.

Die omstandigheden, daar is ondertussen ook het een en ander over duidelijk. Wallaard legt uit dat op de vindplaats van Kirby namelijk ook resten van planten en naast de allosaurustanden ook andere, kleinere dieren gevonden zijn. Hieruit kan worden opgemaakt dat het gebied waar de diplodocus zo'n 150 miljoen jaar geleden aan zijn einde kwam droog, maar wel stevig begroeid was. De rivier waarin Kirby gevonden werd overstroomde met enige regelmaat, zo is te zien aan de vondst van kleibolletjes in de omgeving. Die vormen zich bij het plots droogvallen van een gebied, waardoor de klei die in het wegtrekkende water zit gaat samenklonteren.

Onduidelijkheid
Het is ook die omgeving die helpt in het bepalen van de leeftijd van Kirby. Wallaard vergelijkt het bepalen van de leeftijd met een zandloper, waarbij je kijkt hoeveel zand er doorheen is gelopen. "Maar als iemand boven zand toevoegt en er onderaan zand wegstroomt, wordt het lastig." Dat gebeurt in zekere zin ook met de botten van Kirby, waar grondwater doorheen stroomt en die aan allerlei invloeden van buitenaf bloot staan. Wat echter veel minder bloot staat aan die invloeden, zijn laagjes van vulkanische as, tefra. Daarbij worden zowel het bovenste als het onderste aslaagje gedateerd. "En wat daartussen ligt, moet dus ook in tijd daar tussenin liggen", verduidelijkt de conservator.

Zo werd bepaald dat de Morrisson-formatie, waarin Kirby gevonden werd, ongeveer 150 miljoen jaar oud is. Hoewel de foutmarge van ongeveer twee miljoen jaar relatief klein is, is het natuurlijk in absolute aantallen enorm. De gehele ontstaansgeschiedenis van de mensheid zou in een fractie van de marge passen.

Toch is ook nog veel onduidelijk. Zo is onbekend of Kirby een 'hij' of een 'zij' is geweest. Mede omdat de dino uit botten van drie dieren bestaat is het mogelijk dat de Boxtelse dino uit zowel mannelijke als vrouwelijke botten bestaat. Bovendien blijft het gissen naar bijvoorbeeld de huidstructuur en -kleur. "Daarbij wordt altijd gekeken naar de levensstijl. " Hij vult zichzelf lachend aan: "Een roofdier waarvan we weten dat het in een hinderlaag lag zal niet paars zijn geweest, want dan zit hij niet zo lekker verstopt."

Triceratopsschedel
Kirby is niet het enige fossiel in het museum dat op preparatie ligt te wachten. Zo kwam er onlangs een triceratopsschedel binnen uit Delft. De eigenaar van de schedel (Naturalis) en het museum (Science Center Delft) waar de kop tentoongesteld werd vroegen het Oertijdmuseum of ze de triceratopskop konden in oude luister konden herstellen. Top-preparateur Aart Walen is daar nu sinds begin juni mee bezig. Dat gebeurt met beleid, hoewel je haast niet kunt prepareren zonder het originele bot te beschadigen, vertelt Walen terwijl hij de schedel met grof materieel te lijf gaat. Dat komt vanwege de onvoorspelbaarheid van hoe een bot in het gesteente precies loopt. Een ervaren preparateur zoals Walen kan deze schade echter tot een minimum beperken.

Wallaard wijst intussen op een aantal enorme botten die samen het dijbeen van een brachiosaurus vormen. Deze dino was met een lengte van 26 tot wel 30 meter nóg groter dan Kirby. De botten werden gered uit een museum na een brand, zo tonen ook de roetplekken erop aan. "Er is een reden dat ik ze nog niet aan elkaar heb gezet, til ze maar eens op", vertelt de curator met een lichte glimlach op zijn gezicht. En inderdaad, de botten zijn loodzwaar. "Dat hele dijbeen weegt ongeveer 100 kilo!", vervolgt hij, "Dat werk bewaren we voor na Kirby."

Maar ook aan kleinere dino's en hun tijdgenoten wordt onderzoek verricht. Zo kon Wallaard in zijn beginperiode bij het museum, nog als student, schrijven over een compleet nieuwe en nog onbeschreven soort, de Pelargorhynchus grandis. De wetenschappelijke publicatie over de vis verscheen in juni dit jaar online nadat het zo'n twee jaar op onder meer wetenschappelijke peer reviews lag te wachten. Een paleontologische ontdekking made in Boxtel dus. En, als we de curator mogen geloven zeker niet de laatste: hij hoopt met deze ontdekkingen fondsen te werven die het op termijn mogelijk maken nog meer bijzondere museumstukken te verkrijgen en nog meer wetenschappelijke vondsten te doen.

Ook benieuwd naar wat Wallaard en zijn team voor werk doen? Of wil je de collectie van het museum eens bewonderen? Dat kan in het Oertijdmuseum Boxtel aan de Bosscheweg 80. Je vindt meer informatie op over het museum www.oertijdmuseum.nl.

Meer berichten
<SCRIPT SRC="//secure.adnxs.com/ttj?id=&cb=[CACHEBUSTER]&referrer=mooiboxtel.nl&pubclick=[INSERT_CLICK_TAG]&postcode=528,529" TYPE="text/javascript"></SCRIPT>
<SCRIPT SRC="//secure.adnxs.com/ttj?id=6037574&size=160x600&promo_sizes=120x600&cb=[CACHEBUSTER]&promo_alignment=center&referrer=mooiboxtel.nl&pubclick=[INSERT_CLICK_TAG]&postcode=528,529" TYPE="text/javascript"></SCRIPT>
 
<SCRIPT SRC="//secure.adnxs.com/ttj?id=6037573&cb=[CACHEBUSTER]&referrer=mooiboxtel.nl&pubclick=[INSERT_CLICK_TAG]&postcode=528,529" TYPE="text/javascript"></SCRIPT>