Logo mooiboxtel.nl
Hoogheem in september 1969. (Foto: Beeldbank Heemkunde Boxtel, Jan van Oploo)  | Fotonummer: 0224e7
Hoogheem in september 1969. (Foto: Beeldbank Heemkunde Boxtel, Jan van Oploo) (Foto: Beeldbank Heemkunde Boxtel, Jan van Oploo)

50 jaar Hoogheem: een woonwijk op zich op zo min mogelijk vierkante meters

Boxtel – Precies vijftig jaar geleden, in 1968, luidde de bouw van de eerste Hoogheemflat het einde in van een periode van enorme woningnood in Boxtel. Huishoudens van vier of meer personen werden eerder regel dan uitzondering en de gemeente becijferde halverwege de jaren 60 nog dat het tekort in de woningvoorraad in 1968 zou oplopen tot zo'n 950 woningen op een bevolking van 18.000 inwoners. Na de misschien wel overhaaste bouw raakten de flats in een periode van verval. Woonstichting St. Joseph kocht ze in juli 1989 van de gemeente voor een symbolisch bedrag van, naar het schijnt, één gulden, verpauperd en te boek staand als 'probleemwijk'. Een grote renovatie startte en om de sociale cohesie te bevorderen werd een huurdersvereniging opgericht. Nu, een halve eeuw later, vieren de flats hun 50-jarig jubileum gezamenlijk met de 25 jaar bestaande huurdersvereniging. Ze heeft het allemaal meegemaakt, van de bouw en oplevering, tot de verpaupering die inzette in de jaren 70. Bijna 50 jaar woont Marij Dankers al in de flat die nu 'Tweelingen' heet. Toen ze er in 1968 in trok, was ze net 21. Ze omschrijft deze beginperiode als 'rommelig'.

Periode van bouw (1957-1971)

Huzarenstukje
De bouw van Hoogheem vindt zijn oorsprong in 1957, toen de gemeente begon aan de planvorming voor de nieuw te bouwen wijk Oost. In 1962 werd dit plan definitief. Toch wachtte de bouw van de flats nog jaren op zich, onder meer door tegenwerking vanuit de provincie en de lastige grondpositie van de gemeente. Dit laatste speelt nu overigens nog steeds.

Mede daarom werd een nieuw plan ontwikkeld dat minder gedetailleerd werd vastgelegd. Zo werd het eenvoudiger om te beginnen met de bouw van in ieder geval een deel van de nieuwe wijk. Het is lastig na te gaan, maar het lijkt erop dat mede door de slechte grondposities van de gemeente werd gekozen voor de bouw van de zes, en later zeven, flats. Dit vernieuwde plan ziet in het najaar van 1965 het levenslicht.

Hoogheem moest een vooruitstrevend huzarenstukje worden wat betreft woningbouw. Op 25 augustus 1966, de hit Summer in the City van The Lovin' Spoonful staat dan op nummer 1, werd na bijna elf jaar planvorming opdracht gegeven tot de bouw van de eerste 252 flatwoningen door toenmalig burgemeester Martien van Helvoort. In latere stadia van wijkplan Oost groeit dit aantal uiteindelijk uit naar 481. De flats werden destijds door de schoonheidscommissie geroemd om hun 'bakstenen uiterlijk'. Wat het project de gemeente precies heeft gekost is nauwelijks te achterhalen, vanwege het opdelen in verschillende deelprojecten. Zeker is dat het gaat om vele tientallen miljoenen.

Extra pensioen
Destijds deed het verhaal de ronde dat de burgemeester de flats 'snel' liet bouwen voor hij terug zou treden om zo nog vlug een extra geldbedrag te kunnen incasseren met zijn pensionering. Dit gerucht werd alleen maar versterkt toen Van Helvoort inderdaad op 1 april 1971, zo tegen de voltooiing van Hoogheem, zijn vertrek bekendmaakte.

Het verhaal is waarschijnlijk overdreven: Boxtel bereikte in 1966 al de 'magische' grens van 18.000 inwoners, waardoor de bezoldiging van de burgemeester met zo'n 10 procent toenam van minimaal 2.065 naar 2.261 gulden per maand. De volgende grens lag bij de 24.000 inwoners; een aantal dat Boxtel pas in de jaren 90 passeerde. Daar komt bij dat je elf jaar van besluitvorming moeilijk 'snel' kunt noemen.

Woningtekort
Feit is dat er een groot woningtekort heerste in Boxtel. Zeker 944 ingeschrevenen konden net voor de oplevering van Hoogheem geen woning vinden. Van Helvoort spreekt daarover diverse malen zijn zorgen uit omdat de plannen hem niet snel genoeg van de grond komen. Net voor de oplevering van de eerste flats zet een voorzichtige leegloop binnen de gemeente in. Volgens de burgemeester omdat woningzoekenden naar andere gemeentes uitwijken. Hij reageert dan ook opgelucht als de bouw eindelijk doorgang vindt. In zijn nieuwjaarsspeech zegt hij: "voor het eerst is onze woningbouw weer op een hoopvol peil."

"Voor het eerst is onze woningbouw weer op een hoopvol peil", voormalig burgemeester Martien van Helvoort in 1967 over de bouw van Hoogheem

De firma Heboma, een afkorting van Heijmans Bouwmaatschappij, kon de flats door middel van het gebruik van prefab units in hoog tempo bouwen. Boxtel keek met een schuin oog naar de steden Den Bosch en Eindhoven die flink aan het bouwen waren en haakte daar graag bij aan. Daarmee vormde de bouw dus wel degelijk een prestigeproject. Niet alleen de gemeente zag de woningvoorraad fors toenemen met vooruitstrevende flats, maar ook Heboma kon goed voor de dag komen.

De bouw verliep in rap tempo. Tussen 1968 en 1971 werd gemiddeld iedere twee weken één etage opgeleverd. In totaal werden zo'n vier woningen per week gebouwd. In april 1968 ontvingen de eerste bewoners de sleutel van hun nieuwe appartement. De bouwfirma en de gemeente oogsten landelijk lof met de zeven opgeleverde flats, toen nog onder het toeziend oog van voormalig café 't Witte Paard, dat moest wijken voor Princenlant fase 1 in 2008.

In september 1968 doet de dan nog jonge Marij haar intrede in flat 2. De bouw van de overige flats is dan nog niet afgerond. "Ik kwam van 'buiten', uit Stiphout", vertelt Marij, die het ruime nieuwbouwappartement in Boxtel wel zag zitten. Het lag op een steenworp afstand van haar werk op Lindenlust en het uitzicht op de bomen was landelijk. Nog wel, "want al snel werden die andere flats gebouwd", lacht ze.

Rommelig
De bouwperiode, en zelfs nog iets daarna, verloopt rommelig. Daarmee wordt aan alle kanten de indruk gewekt dat Boxtel eigenlijk helemaal niet toegerust is op een nieuwbouwproject van deze omvang: de wijk Oost heeft als geheel te kampen met grondwaterproblemen die pas enkele jaren geleden zijn opgelost. Dichter bij haar huis, namelijk op de parkeerplaats doet zich ook een probleem voor: tijdens de bouw zijn er geen parkeervakken ingetekend en staan overal auto's van bewoners.

Ook later blijft het rommelig: de garage die Marij krijgt toegewezen staat bij flat 5, terwijl een bewoner van die flat naar de flat van Marij moet lopen om de auto uit de garage te halen. Gelukkig ziet de gemeente deze onhandigheid ook in en kunnen de flatbewoners ruilen. In die eerste jaren komt een groot aantal arbeiders, voornamelijk uit andere gemeenten, in de flats wonen omdat veel Boxtelaren 'het wonen in een duiventil' niet zien zitten. In de flat van Marij woonden veel Zusters van de Sociëteit van Jezus, Maria en Jozef (JMJ), die na het verdwijnen van Duinendaal een betaalbare woning zochten. Ook in Boxtel bivakkerende witte paters vonden er een woonplek.

Marij is positief: "Waar ik woonde was toen nog de mooiste flat eigenlijk. Ik heb er altijd met veel plezier gewoond. Ook nu zitten Ad en ik hier met veel plezier." Want het was ook in 'haar' flat waar Marij de liefde tegenkwam. "Na zo'n tien jaar kreeg ik nieuwe benedenburen. Dat was Ad met zijn ouders. En daaruit groeide op een gegeven moment vriendschap en zo ging dat door. Van het een kwam het ander en Ad ging een verdieping hoger wonen. Inmiddels wonen we 34 jaar samen."

Verpaupering (1971-1989)

Schaduwkant
De aanwezigheid van de 481 vernieuwende flatwoningen bracht ook een nieuw soort problematiek met zich mee. Zo maakte de relatieve anonimiteit van de flatwoningen en het grotere verloop vanwege stellen die gezinsuitbreiding kregen en een woning met tuin zochten. Er ontstond geleidelijk drugsoverlast en veel bewoners herinneren zich de komst van 'publieke vrouwen' die in de flat mannen ontvingen. De JMJ-zusters verlieten vrij snel daarna Hoogheem om een betere plek te vinden.

"En toen is de ellende hier begonnen", constateert Marij. "Zo kwamen we eind jaren 80 ooit thuis en was de hele flat vanaf de straat afgezet. De politie liep met kogelvrije vesten rond. Op onze verdieping zat toen een grietje dat iets met drugshandel te maken had." De bewoners worden weliswaar hun huis uitgezet, maar ook dit zorgde voor extra verloop en een vermindering van sociale cohesie.

Periode van verval
Ook de flats zelf beginnen in die periode langzaam te verpauperen. Het onderhoud is voor de gemeente haast niet te bekostigen. Dat ziet ook Marij. Om haar woorden kracht bij te zetten toont ze een foto met een half geschilderde flat. "We grapten wel eens: ze komen hier met twee emmers verf naar binnen en gaan er met drie weer naar buiten", lacht Marij. Langzaam maar zeker wordt het gebrek aan onderhoud duidelijker: "Het tochtte gewoon door onze kozijnen heen!"

"Het tochtte gewoon door onze kozijnen heen! ", Marij Dankers

De grootschalige verbouwing van het gemeentehuis begin jaren 80 zet dan ook kwaad bloed bij de 'overburen' van Hoogheem. Die was begroot op zo'n 7,5 miljoen gulden, maar pakte veel duurder uit: ruim 11 miljoen. Veel bewoners van Hoogheem hadden dit geld graag geïnvesteerd gezien in een renovatie van hun flats.

Marij, inmiddels getrouwd en samenwonend met Ad, besluit het heft in eigen hand te nemen en dient een verzoek in bij de gemeente om haar huurappartement eigenhandig te verbouwen. Dat wordt ingewilligd en Ad en Marij plaatsen onder meer een nieuwe badkamer en keuken.

Eind jaren 80 krijgt de sociale woningbouw steeds meer aandacht. Het idee is dat ook mensen met weinig geld in staat moeten zijn een passende huurwoning te vinden. Vanuit dat oogpunt neemt toen nog Bouwvereniging St. Joseph, nadat eerdere gesprekken in 1975 strandden, in 1989 een aantal van 1.284 woningen over van de gemeente. Daaronder vallen ook de 481 appartementen op Hoogheem. "Het was financieel gezien voor St. Joseph geen lucratieve overname, omdat de aanwezige financiële reserves lang niet toereikend waren om het achterstallige onderhoud te financieren", schrijft de woonstichting daar zelf over in het magazine ter ere van haar 75-jarig jubileum.

Een nieuwe eigenaar (1989-2007)

Onderhoud
Toch stort de nieuwe eigenaar zich al snel op het grote onderhoud: in 1990 start de eerste grootschalige renovatie. De werkzaamheden starten bij flat nummer 7, bij wijze van proef. Meer kan St. Joseph zich op dat moment ook niet veroorloven aangezien er voor zo'n 4,5 miljoen aan de flat verbouwd moet worden. Het leidt ertoe dat de zeven flats namen krijgen als 'Boogschutter', 'Tweelingen' en 'Waterman'. Ook leidt het tot een gemiddelde huurstijging van 40 gulden.

Toch is de renovatie een succes: er ontstaat weer een wachtlijst voor de dan al ruim 30 jaar oude flatwoningen. 'Opmerkelijk voor een plaats als Boxtel', zo concluderen Jeroen Singelenberg en Juliette Roding van het Kenniscentrum Wonen begin jaren 90 in een publicatie. Besloten wordt het onderhoud uit te breiden naar de zes andere flats, die gefaseerd worden opgeknapt.

In deze periode wordt ingezet op een nieuwe sociale structuur van de 'mini-wijk' Hoogheem met als gevolg de oprichting van een 'huurdersvereniging Hoogheem' in 1993. 'Want samen ben je sterker', luidt hun motto.

Ad en Marij moeten vanwege de renovatie hun badkamer weer uit hun huurwoning slopen. "Het was volgens St. Joseph niet goed geaard", vertelt Marij droogjes. In 1997 gaat de zelf gekochte badkamer er dus weer uit. Dat doet Ad zelf, want hij is veel te bang dat de woonstichting tijdens de sloopwerkzaamheden zijn imposante miniatuurverzameling beschadigt.

Tijdens deze periode krimpt het aantal appartementen van 481 naar het huidige aantal van 467. Nog steeds goed voor 10 tot 15 procent van het totale bezit van de woonstichting. De appartementen zijn voor flatwoningen relatief ruim: gemiddeld komen die van flat 1 bijvoorbeeld uit op 71 vierkante meter.

Incidenten
Het groot onderhoud wordt in 1998 afgerond. Een jaar later kopt het Brabants Dagblad in een terugblik: 'Hoogheem is uit een diep dal geklommen'. Die kop kunnen Ad en Marij overigens maar ten dele bevestigen. Volgens hen zet de échte verbetering pas de laatste paar jaar in.

Dat blijkt overigens ook uit de krantenkoppen de afgelopen twintig jaar. Die worden tot 2009 eigenlijk gedomineerd door (drugsgerelateerde) incidenten. Ook Ad en Marij kunnen zich er verschillende herinneren. Met name enkele branden hebben grote indruk gemaakt: een in 'hun eigen' flat net na de renovatie. "Alles was net opgeleverd en toen ging er op onze verdieping een keuken in de fik. Dat was heel zielig voor die bewoners", vertelt Marij vol mededogen.

"Alles was net opgeleverd en toen ging er op onze verdieping een keuken in de fik", Marij Dankers

De branden bij Sporthal Den Haagakker in 2007 laten eveneens bij veel bewoners diepe sporen na, met name die van flat 7. In 2000 is in diezelfde flat ook al een uitslaande brand geweest die veel van de bewoners zeven jaar later nog helder op het netvlies staat. Ook de vondst van een al weken overleden man van 92 in 2011 maakt diepe indruk bij veel van de ruim zeshonderd bewoners.

Periode van verbetering (2007-2018)

Cameratoezicht
De periode van verbetering wordt ingezet rond 2007, als een nieuwe ronde van onderhoud van start gaat. De flats hebben inmiddels afscheid genomen van blokverwarming en de ketelhuizen bovenop maken plaats voor de aanleg van zonnepanelen, wat nu aan de orde is.

Met name het cameratoezicht in de trappenhallen, rond 2009 ingevoerd, werpt zijn vruchten af. Tijdens deze laatste periode van renovatie krijgen de flats bovendien een fris, modern uiterlijk en worden ook de trappenhallen met kunstwerken opgefrist: leerlingen van SintLucas brengen daarbij wandschilderingen aan.

Bijzonder is ook dat de krantenkoppen die omslag laten zien: Hoogheem komt vaker positief in het nieuws, zoals met de start van de huiskamer, een leegstaand appartement dat vanaf 2016 wordt gehuurd door een groep actieve bewoners die zich inzetten voor het saamhorigheidsgevoel van de bewoners. Ook in dat jaar wordt een pilot gestart met gescheiden afvalinzameling, vooruitstrevend voor een flat. Het levert de initiatiefnemers een jaar later zelfs de Boxtelse Duurzaamheidsprijs op.

Sociale structuur
Hoewel flat 4 en 5 nog steeds bekend staan als 'duiventillen' en er nog steeds problemen blijven bestaan, is 'op Hoogheem' inmiddels een actieve sociale structuur opgetuigd met een eigen huurdersvereniging Hoogheem, de Huiskamer en flatcontactpersonen, waarvan Ad en Marij sinds kort ook deel uitmaken.

Verder is er een huismeester in de persoon van Nanko Zomers aangesteld en is er een wijkconsulent: Sandra Biemans. Zij ontkennen beiden niet dat Hoogheem zo zijn eigen problemen heeft, maar geven aan dat dat ook niet zo vreemd is. De nieuw te bouwen wijk Heem van Selis kent in het geheel immers net zoveel adressen als de zeven flats van Hoogheem, die veel dichter op elkaar staan.

Daar komt bij dat veel Boxtelaren starten in één van de zeven flats. Dat levert nu eenmaal een andere sfeer op dan mensen die al tientallen jaren op zichzelf wonen. Die mensen wonen er overigens ook: zowel Nanko en Sandra als Ad en Marij bevestigen dat veel oudere Boxtelaren, nadat ze vanwege de kinderen Hoogheem in de jaren 70 en 80 verlieten, weer terugkeren naar de flats. Het maakt van Hoogheem een dynamisch geheel; een volgende verklaring van waarom er zo nu en dan wrijving optreedt.

Feest
De huurdersvereniging heeft in het 25-jarig bestaan behoorlijk wat voor elkaar gekregen. Zo werden jeu de boulesbanen aangelegd en verscheen er een moestuin voor de bewoners. Maar de grootste prestatie is toch wel het tot stand komen van de huiskamer op huisnummer 448. Verder werd de berging van de flats, op verzoek van deze vereniging, aangepast met het oog op de sociale veiligheid.

Toen St. Joseph het 50-jarig bestaan van de flats besloot aan te grijpen voor een feest, stond de huurdersvereniging dan ook klaar daar met hun eigen jubileum op in te haken. Zo ontstond het idee om de zeven flats tijdens het jubileumfeest op 25 en 26 augustus te versieren met zelfgemaakte vlaggetjes. Een monsterklus: per galerij zijn 240 vlaggetjes nodig. En omdat Hoogheem 63 galerijen telt, moesten er maar liefst 15.000 vlaggetjes worden genaaid.

Voor het feestweekend zijn de woonstichting en de huurdersvereniging nog op zoek naar bewoners die er net als Ad en Marij al meer dan 40 jaar wonen. Zij kunnen zich melden bij Sandra Biemans via sandra.biemans@sintjoseph.nl of 0411-659107.

Na het jubileumfeest staat de bewoners alweer de volgende uitdaging te wachten, want vanaf 2020-2021 staat het volgende groot onderhoud voor de zeven flats op de planning. Het past bij de dynamiek van het wonen in één van de zeven flats: in feite een wijk gebouwd op zo min mogelijk vierkante meters.

Voor het tot stand komen van dit artikel zijn onder meer de bouwplannen, vergunningen en jaaroverzichten van de gemeente Boxtel, de Heemkundige encyclopedie over Boxtel en de boeken 'Onderdak in Boxtel' (ISBN: 9090073361) en 'Licht en lucht; voorbeelden van transformaties van naoorlogse flatgebouwen' (ISBN: 9789066170940) geraadpleegd.
Reageer als eerste
Meer berichten
<SCRIPT SRC="//secure.adnxs.com/ttj?id=&cb=[CACHEBUSTER]&referrer=mooiboxtel.nl&pubclick=[INSERT_CLICK_TAG]&postcode=528,529" TYPE="text/javascript"></SCRIPT>
<SCRIPT SRC="//secure.adnxs.com/ttj?id=6037574&size=160x600&promo_sizes=120x600&cb=[CACHEBUSTER]&promo_alignment=center&referrer=mooiboxtel.nl&pubclick=[INSERT_CLICK_TAG]&postcode=528,529" TYPE="text/javascript"></SCRIPT>
 
<SCRIPT SRC="//secure.adnxs.com/ttj?id=6037573&cb=[CACHEBUSTER]&referrer=mooiboxtel.nl&pubclick=[INSERT_CLICK_TAG]&postcode=528,529" TYPE="text/javascript"></SCRIPT>